ශ්රී ලංකාවේ, ජනාධිපති මාධ්ය අංශය 2024 ජනවාරි 02 දින දන්වා ඇති පරිදි, 2024 පෙබරවාරි 1 වන දින සිට වයස අවුරුදු 18 ට වැඩි සියලුම පුරවැසියන් සඳහා ආදායම් බදු හැඳුනුම් අංකය (TIN) තිබීම අනිවාර්ය වේ.
ටින් (TIN) එක කියන්නේ මොකද්ද?
සාමාන්යයෙන් බදු හඳුනාගැනීමේ අංකයක් (TIN) යනු බදු අරමුණු සඳහා පුද්ගලයන්ට සහ ආයතනවලට පවරා ඇති අනන්ය හඳුනාගැනීමේ අංකයකි. එය එම රටේ දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව විසින් බදු සම්බන්ධ ගනුදෙනු නිරීක්ෂණය කිරීමට සහ කළමනාකරණය කිරීමට භාවිතා කරයි. බදු වාර්තා ගොනු කිරීම, බැංකු ගිණුම් විවෘත කිරීම සහ ව්යාපාරික ගනුදෙනු පැවැත්වීම ඇතුළු විවිධ මූල්ය ක්රියාකාරකම් සඳහා TIN සාමාන්යයෙන් අවශ්ය වේ.
ඇයි ශ්රී ලාංකිකයින්ට ටින් එක අනිවාර්ය කර තිබෙන්නේ?
එය රජයට බදු ගෙවන්නේ කවුරුන්ද යන්න සොයා බැලීමට සහ බදු නීති අනුගමනය කිරීම පහසු කරයි. බදු සඳහා පමණක් නොව, ජංගම ගිණුමක් විවෘත කිරීමේදී, ගොඩනැගිලි සැලසුම් අනුමැතිය ඉල්ලා සිටින විට, මෝටර් රථයක් ලියාපදිංචි කිරීමේදී, බලපත්රයක් අලුත් කිරීමේදී සහ ඉඩමේ අයිතිය ලියාපදිංචි කිරීමේදී පුද්ගලයන්ට තම TIN අංකය ලබාදිය යුතුය. මෙම පියවර ක්රියාවලි විධිමත් කිරීමට, බදු පැහැර හැරීමට එරෙහිව සටන් කිරීමට සහ විවිධ ගනුදෙනු වලදී නිවැරදි ලියකියවිලි සහතික කිරීමට රජය දරන උත්සාහයන් සමඟ සමපාත වේ.
දේශීය ආදායම් පනතේ 102 (3) වගන්තිය යනු කුමක්ද?
TIN සදහා මේ තීරණය ගෙන තිබෙන්නේ දේශීය ආදායම් පනතේ 102 (3) වගන්තිය යටතේ බව 2023 මැයි 31 වැනිදා මුදල් අමාත්යවරයා නිකුත් කළ 2334/21දරන ගැසට් නිවේදනයේ සඳහන් වෙයි.
දේශීය ආදායම් පනතේ 102 (1) වගන්තියෙහි සඳහන් වන්නේ ‘‘තක්සේරු වර්ෂය සඳහා ආදායම් වාර්තාවක් සැපයීමේ වගකීමක් පැවරෙන සෑම තැනැත්තකුම දේශීය ආදායම් කොමසාරිස් ජනරාල්වරයා ළඟ ලියාපදිංචි විය යුතු” බවය. ඒ වගන්තියේ ඉතා පැහැදිලිව සඳහන් වන පරිදි දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචිවීම අනිවාර්යය කර තිබෙන්නේ ‘‘ආදායම් වාර්තාවක් සැපයීමට බැඳී සිටින” පුද්ගලයන්ය. ආදායම් වාර්තාවක් සැපයිය යුත්තේ කවුරුන්දැයි දේශීය ආදායම් පනතේ 126 (1) වගන්තියෙහි සඳහන් වෙයි. ඒ වගන්තියට අනුව බදු වාර්තාවක් සැපයිය යුත්තේ ‘‘ආදායම් බදු අය කිරීමට යටත් වන සියලු පුද්ගලයන්” ය. ආදායම් බදු ගෙවිය යුත්තේ අවුරුද්දකට රුපියල් ලක්ෂ 12කට වැඩි ශුද්ධ ආදායමක් ලබන පුද්ගලයන් මිස අවුරුදු 18 පිරුණු සියලු දෙනා නොවෙයි.
දේශීය ආදායම් පනතේ 102 (1) වගන්තියෙහි සඳහන් වන්නේ ‘‘තක්සේරු වර්ෂය සඳහා ආදායම් වාර්තාවක් සැපයීමේ වගකීමක් පැවරෙන සෑම තැනැත්තකුම දේශීය ආදායම් කොමසාරිස් ජනරාල්වරයා ළඟ ලියාපදිංචි විය යුතු” බවය. එහෙයින් දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචිවීම අනිවාර්යය වන්නේ ‘‘ආදායම් වාර්තාවක් සැපයීමට බැඳී සිටින පුද්ගලයන්” බව ඉතා පැහැදිලිය.
ආදායම් බදු අය කරනු ලබන සියලු පුද්ගලයන් බදු වාර්තාවක් ඉදිරිපත් කළ යුතු බව දේශීය ආදායම් පනතේ 126 (1) වගන්තියෙහි සඳහන් වෙයි. ඒ අනුව බදු වාර්තාවක් සැපයිය යුත්තෝ අවුරුද්දකට රුපියල් ලක්ෂ 12කට වැඩි ආදායමක් ලබන පුද්ගලයෝය. දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවේ ලියාපදිංචි වී බදු ගෙවන්නා හඳුනා ගැනීමේ අංකයක් ලබාගත යුත්තේ බදු ගෙවීමේ වගකීමක් සහිත පුද්ගලයන් බව පනතේ 102 වගන්තියෙන් අනාවරණය වෙයි. එහෙයින් පුද්ගලයන්ගේ ආදායම මත නොව ඔවුන්ගේ වයස මත බදු ගෙවීම සඳහා ලියාපදිංචි විය යුතුය කීම බලහත්කාරය පෑමකි. එසේ බලහත්කාරය පෑමේ බලයක් රටේ නීතියෙන් අමාත්යවරයාට පවරා නැත.
ටින් එක ගත්තේ නැත්නම් මොකද වෙන්නේ?
දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුව (IRD) පවසන්නේ බදු හඳුනාගැනීමේ අංකයක් (TIN) ලබා ගැනීමට අපොහොසත් වන ඕනෑම පුද්ගලයෙකු රු. 50,000 දඩයක් නියම කරන බවයි, නමුත් එය තවමත් ක්රියාත්මක නැති බව රජය පවසයි. අනෙක් අතට, TIN අංකය නොමැතිව ඔබට බොහෝ දේ කිරීමට නොහැකි වනු ඇත. එබැවින් එය හැකි ඉක්මනින් ලබා ගැනීමට රජය ජනතාව උනන්දු කරවයි.
ටින් එක හදා ගත්තේ නැත්නම් දඩ මුදල ගෙවන්න වෙයිද? (50,000 දඩ මුදල)
වයස අවුරුදු 18 ට වැඩි සියලුම පුද්ගලයින් සඳහා බදු ගෙවන්නන්ගේ හැඳුනුම්පත් අංකය (TIN) ලබා ගැනීම අනිවාර්ය වුවද, එසේ නොගන්න අයට රු. 50,000 ක දඩ මුදල සම්බන්ධව නීති තවම ක්රියාත්මක නැති බව රජය මුදල් රාජ්ය අමාත්ය රංජිත් සියඹලාපිටිය මහතා පවසා ඇත.
ටින් එක ඵලදායී වැඩක්ද?
බදු හඳුනාගැනීමේ අංකයක (TIN) ඵලදායීතාවය රටේ බදු පද්ධතියේ විනිවිදභාවය සහ අරමුණු මත රඳා පවතී. සාමාන්යයෙන්, TIN යනු බදු ගෙවන්නන් හඳුනා ගැනීමට සහ ලුහුබැඳීමට, බදු නීතිවලට අනුකූල වීම සහතික කිරීමට බදු බලධාරීන්ට ඵලදායී මෙවලම් වේ.
TIN අංකය හරහා, දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවට පුද්ගලයන් අනන්ය ලෙස හඳුනා ගෙන, ඔවුන්ගේ මූල්ය ක්රියාකාරකම් හඹා යෑම පහසු කරයි. ඒ වගේම දේශීය ආදායම් දෙපාර්තමේන්තුවට පුද්ගලයන්ගේ ආදායම් සහ මූල්ය ගණුදෙණු නිරීක්ෂණය කිරීමට හැකියාව වැඩි කරයි.
ජාත්යන්තර ගනුදෙනු සඳහා සහ ජාත්යන්තර බදු රෙගුලාසිවලට අනුකූල වීම සඳහා TIN බොහෝ විට අවශ්ය වේ. මෙය බදු පැහැර හැරීම වැළැක්වීමට සහ දේශසීමා හරහා සිදුවන මූල්ය ක්රියාකාරකම්වල විනිවිදභාවය සහතික කිරීමට උපකාරී වේ.
කෙසේ වෙතත්, TIN වල සඵලතාවය බදු නීති ක්රියාත්මක කිරීම, බදු පරිපාලනයේ කාර්යක්ෂමතාව සහ ලංකාවේ බදු ක්රමයේ සමස්ත පාලනය සහ විනිවිදභාවය මත රඳා පවතී.
මීට අමතරව, ඕනෑම බදු හඳුනාගැනීමේ පද්ධතියක සඵලතාවය මහජනතාව දැනුවත් කිරීමේ සහ සහයෝගීතාවයේ මට්ටම මත පදනම්ව වෙනස් විය හැක.
